Taldiap: Pannakipagadal, preserba ken panangtagiben ti literature ilokana ken kultura ti amianan

(First of a series)

“Preserving a Literature and Culture through Organizing”

Daytoy ti topiko nga impakarga ni Dr. Aurelio Solver  Agcaoili, coordinator ti Nakem ken International Conference in Literature and Culture Amianan a naangay idi Oktubre 27, 2007 iti Philippine Consulate General. “If you can stress the need to preserve and produce our languages and cultures as our way of affirming diversity and multiculturalism”.

 

Laoklaok a kultura ken puli. Dagiti Filipino ti maysa a puli a mangbukel iti komunidad. Imigrante dagitoy. Kabaelanda ti makilaok iti ania a puli. Nupay naisinada kadagiti kampo kadagiti plantasion, saanna a kayat a sawen a saanda ammo ti makilangen. Filipino are capable to mingle with any ethnic group. Filipinos could be a good links:“Filipinos can serve as “bridge person” in America’s emerging new pluralism.

Filipinos and other Asians share a common geographic origin in the Asia-Pacific basin. In looking for images, or characteristics that would best capture and describe the Filipinos, especially the Ilokanos: you may or may not agree with me if I use these terminology such as: hard worker, frugal, and strike everywhere type of individual, I came upon the picture: saan unay a managpili. Adda diay pagsasao—immaytayo a mangged, la ngarud, kuartanto met la ti birokem.

Ni Ilokano ket managil-iliw, nagaget ken natudio” Langoyenna amin a baresbes wenno adda danumna, as of the milkfish, the national fish of the Philippines. Milkfish, the bangus, thrives on brackish water, the admixture of fresh water that comes from the mountain rivers and salty water that comes from the sea. It is in this rotunda, this intersection, that milkfish are raised”

Kaaduanna dagitoy a Filipino ket nalaingda nga agorganisa. Agsuratda iti man prosa, piksion ken dadduma. Ammoda iti laud, daya, amianan ken abagatan iti makuna a Crossroad of the Pacific or the Melting Pot”. 

Tallo a balikas dagiti kangrunaan a nagbatayak a nagsarita a kas maysa kadagiti panelists, iti sakupek: · Preserving [pannakasalimetmet wenno pannakatagiben]· Literatura Ilokana ken Kultura iti Amianan· Panagbangon ti grupo. Sakbay nga immayak ditoy Hawaii idi Hulio 30, 1971, nangrugiak iti nanumo a barrio.

Naisigudak nga agduyos iti panagsuratan. Bassit usit ti nangrugiak a nakipagbangonan a gunglo dagiti mannurat a managan iti Sta. Curz Writers Guild idi Agodsto 18, 1962 nga impanguluan ni Cristino I. Inay, babaen iti pananggutigot ni agpapaay idi iti Bannawag Editorial, Juan S.P. Hidalgo, Jr. Maysaak a nakaawat ti surat ni Apo Hidalgo, kas maysaak idin nga agdadamo a contributor iti Bannawag iti kasapaan ti 1960.

Nagbalin ti Sta Cruz Writers Guild a bukel wenno bin-i a nangrugian a nabangon dagiti dadduma a gunglo. Ket idi agarup 1964, nagbalin a Sinait Writers Assn, sa idi nabangon ti Gumil Ilocos Sur iti agarup taraudi ti 1964 wenno tapog ti 1965, nagbalin ti SWA a Gumil Sinait, banag a nakipagkameng ti Gumil Sinait iti Gumil Ilocos Sur idi 1965, a nakipagkamenganmi metten – aginggana a nagkamengkami iti Gumil Filipinas aginggana nga immayak iti Hawaii idi Hulio 30, 1971.

As I arrived in Hawaii, the very first writers’ group I have joined is the Gumil Hawaii, through the invitation of Mrs. Pacita Cabulera Saludes.

Kas opisial ken nagpaay a pangulo ti nadumaduma a komite a pakairamanan iti Seminar/Workshop ken Antohologies, napanunotmi a binangon ti 

Aloha Saluyot Club, a buklen ti pito: Mario Albalos, Jun Abinsay, Elias Yoro, Francis Ponce, Rhuddy Castro, Amado Yoro, Mel Gonzales agpaay a kas takiag wenno ramay ti GH a mangipokus iti panagginnadal iti panagsuratan. Malaksid kada Elias Yoro ken Rhuddy Castro, nakasurat iti adu a nobela ni Mario Albalos, nakasurat met da Francisco Ponce ken Amado Yoro, sarita ti nasurat da Mel Gonzales ken Jun Abinsay, ni Abinsay ket nagpolitiko iti nabayag a tawen kas kameng iti Hawaii House of Representatives.

Binangonmi ti Gumil USA: Roland Bueno, Elvin Quiocho, Bert Ugalino, Mike Ulibas, Joe Lazo, Maggie Domingo, Paul Salibad; Bannawag Hawaii Bureau, Inc.; Publish feature stories, short story, news items, poems

Tri Media Council; Pete Ramos, Elvin Quiocho, Bert Ugalino, Mike Ulibas, Mario Albalos, Mario Orbito, Flor Martinez, Andrea Baptista, Billy Cabagbag, Ricardo Labez, others; Padasentay Met Singing Contest –ala Tawag ng Tanghalan; Rondalia Contest; Sarsuela/drama presentation

Hawaii Filipino American Media Council: Carayo Caoile, Sol Manaay, Lynn Mata, Rick Manayan, Marlene Manzano, Roland Pascua, Rick de Dios, Victor Agmata, Jr., Mary Llanos Cordero, David Cordero, Zachary Labez; Dadduma pay a wagas a mapreserba dagiti sinurat ken nakipasetkami: 

Book publication: Gumil Anthologies; Illustrated and comic articles [Corky Trinidad, Mario Orbito with Hawaii News [Hawaii Filipino News]; Newspaper/Magazine; Hawaii Filipino Chronicle, Fil-Am Observer, Community News Advocate, others; IN RADIO: Filipino Fiesta, Faustino Respicio, Flor Martinez, Wilson Pascua, Larry Ordonez, Ernie Bautista, Cefe Caver, others.

Makapakarit unay daytoy a binatog a nabasak iti maysa a libro iti panagsuratan:

It is a writer’s duty to write, to voice, to record and with hope and courage, and honor and pride. How sacred is the written word that paints portraits on our soul”.

Maipinta ti ladawan iti kararuatayo.

Kasano ti regget ken kalikagum ni mannurat a mangpreserba ti sinuratna.

Napateg, ken nangato ti sirmata ken tarigagay ti makailibro.

Birokentayo ti kararuatayo no ania dagiti galad ken kustomre.

Iti paset ti libro ni Ilokano nga estadista Camilo Osias a kastoy: Finding the Soul of the Nation – Filipino Traits, ken iti “Harmonizing the Cultural Streams” iti librona: The Filipino Way of Life, pablaak pay la idi sakbay ti gubat a maikadua.

Nadakamat dagitoy: hospitality, politeness, modesty,

Devotion to family ties, self-sacrifice, dignity, honor, bravery, sensitiveness, self-reliance.

***

ITI MENSAHE NI DR. AURELIO S. AGCAOILI Maysa a naindaklan a lungalong daytoy pannakaangay ti 2007 International Conference on Ilokano and Amianan Literatures and Cultures iti kaunnaan unay a gundaway. Kasta met a napno iti pakasaritaan daytoy a panagtataripnong ta nagbubuligan daytoy dagiti nagduduma nga organisasion ken grupo a kultural iti Hawai`i, iti Mainland United States, iti Filipinas, ken iti Australia. Dagitoy a panaggagamulo ket naisangsangayan unay. Kasta met nga ibatbatina ti maysa nga adal nga iti etikal nga obligasion a mainaig iti promosion ken preserbasion kadagiti lengguahe ken kultura iti deppaarna iti Amianan a Filipinas—ken kadagiti aminen a komunidad etnolinggwistik—awan asino man ti makaaramid iti kastoy no di makikinnibin iti sabali. Ta adda iti pannakikinnibin ti semilia ti idudur-as dagitoy a lengguahe ken kultura.Ta adda iti pannakikammayet ti bin-i a bukel ti masakbayan, daytay masakbayan a narayray ken addaan iti pannakaisalakan ta naibasar iti hustisia ken demokrasia: hustisia a kultural ken demokrasia iti lengguahe aglallalo iti maysa a pagilian a bukbuklen dagiti nagduduma nga etnolinggwistik a padas, kananakem, ken panagimutektek. Dagitoy dagiti makaigapu no apay a makuna a daytoy a taripnong ket addaan iti saguday a nasken unay a masustenir iti amin a panawen.Ta adda iti pannakasustenir dagitoy a saguday—a sirmata met laeng—ti pannakaipatarus dagiti naimbag a kananakem manipud iti konsepto ken isip agtunda iti aksion ken aramid.Dayta a panagbibinnitibit ti konsepto ken aksion—ken ti isip ken aramid—dayta ti pakabuklan dagiti napipimtas a gannuat a sinanamatayo a kabaelantayo nga aramidento manen iti sumungad nga aldaw.Iti nagan ti Ilokano Language and Literature Program a programatayo iti Unibersidad ti Hawai`i iti Manoa, itedmi ti kablaaw ken aloha kadagiti amin a mangisaksakit kadagiti lengguahe ken kultura iti Amianan, lehitimo a lengguahe ken kultura iti kina-Filipino. Ti basbas dagiti anito a silalagip iti amin-amin ti adda kadakayo. 

Ania dagiti idulintayo? Literatura ken siyempre, kakuykuyogna dagiti kultura, kustomre, galad, ugali, kababalin, wagas, pammati ken kannawidan a naigalad kadatayo nga Ilokano iti man Amianan, ken uray kadagiti addan iti sabali a lugar. Maipeksa ti kustomre, kultura ken kakbabalin iti man wagas iti kansion, daniw, sarindaniw, Bukanegan, Drama, Sarsuela, Moro Moro, Comedia Ilokana.

Madakamatmi man dagiti sumagmamano a pablaak a nabasami :

Adu a Ricna [wenno Day-eng Kararua] – Franco Manuel [7 a dumadaniw: Franco Manuel,[Gamu, Isabela] Marcos Baguinon, [Paoay, IN] Benito L. Daguio,[Bacarra, IN] Cosme Bolosan, [Bacarra, IN] Felipe Corpus, [Badoc, IN] Apolinar Madamba, [Bacarra, IN]Teodoro Biano, Pozorrubio, Pang]

Literary Anthologies a maysakami kadagiti editor:

Utek Ni Kayumanggi [Putar Dagiti Ilokano] Drama,  Dawa – Gumil Hawaii, Bin-i – Gumil Hawaii, Gumil Hawaii iti 10 a tawen, Pluma: Siit ken Rosas 1988 – Amado I. Yoro, Mga Uban at Rosas 1990 – Mario A. Albalos

Bin-i Ti Biag 2005 - Francisco T. Ponce.

(To be continued)